Γερμανική κατοχή και «Συννεφιασμένη Κυριακή», με αφορμή την επέτειο της 28ης Οκτωβρίου
Επιλεγμένα Ιστορία Παιδεία Πολιτισμός

Γερμανική κατοχή και «Συννεφιασμένη Κυριακή», με αφορμή την επέτειο της 28ης Οκτωβρίου

Του Χρίστου Πέτρου

ΧΡΙΣΤΙΝΑ ή ΘΑΝΑΤΟΣ

Για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, κυκλοφορούσε ευρέως στους κύκλους των φίλων της λαϊκής μας μουσικής πως η μελωδία αυτού του ανεπανάληπτου τραγουδιού του Τσιτσάνη είναι βασισμένη στον Ακάθιστο Ύμνο. Κάτι τέτοιο δεν ισχύει. Ήταν και αυτή η φήμη ένα λιθαράκι στην οικοδόμηση του μύθου που χτιζόταν γύρω απ’ το άσμα αυτό, όπως εξάλλου γίνεται –και καλώς γίνεται– με κάθε τραγούδι-«μύθο» σε όλα τα μήκη και πλάτη της γης. Πάντως, ένα είναι σίγουρο: απ’ όλα τα λαϊκά μας τραγούδια που αναφέρονται είτε στην εθνική αντίσταση είτε στην κατοχή, και δεν είναι λίγα –ποσοτικά και ποιοτικά–, η «Συννεφιασμένη Κυριακή» δεσπόζει.

Όλοι οι μεγάλοι μας λαϊκοί δημιουργοί έγραψαν και τραγούδησαν για την αντίσταση και την κατοχή. Και πώς να μη συνέβαινε αυτό σε μια χώρα που, αναλογικά, πλήρωσε το μεγαλύτερο τίμημα σε ανθρώπινες ψυχές από κάθε άλλη χώρα που αντιστάθηκε στον χιτλεροφασισμό. Απώλειες επί του πληθυσμού 13% η Ελλάδα και ακολουθεί η Σοβιετική Ένωση με περίπου 10%. Οι Γερμανοί και Ιταλοί κατακτητές έδειχναν τον μισανθρωπισμό τους με κάθε τρόπο. Υπάρχουν στοιχεία που θέλουν το 1942 και το 1943 μία από τις κορυφαίες αιτίες θανάτου στην κατακτημένη Αθήνα τα οδικά δυστυχήματα που σημειώνονταν επειδή Γερμανοί και Ιταλοί στρατιώτες και αξιωματικοί, μεθυσμένοι πατούσαν με τα αμάξια τους, εν είδει διαγωνισμού, δυστυχισμένους Αθηναίους. Φυσικά, πρώτη αιτία θανάτου ήταν η πείνα και ο λιμός.

Οι κακουχίες και τα βάσανα των Ελλήνων την περίοδο 1941-1944 ήταν φοβερά και τρομερά. Το λαϊκό τραγούδι έκανε αυτό που ξέρει καλύτερα: αποτέλεσε βάλσαμο και παρηγοριά και προσπάθησε να αντισταθμίσει, στο μέτρο του δυνατού, τη δυστυχία των Ελλήνων. Ωστόσο, το λαϊκό τραγούδι που αναφέρεται στην κατοχή και σε συγκεκριμένα γεγονότα αυτής κυκλοφόρησε σε δίσκους μετά την κατοχή. Στα μαύρα αυτά χρόνια, οι Γερμανοί είχαν επιτάξει τα εργοστάσια παραγωγής δίσκων και έτσι η δισκογραφία είχε σταματήσει. Όμως ήδη από τα πρώτα χρόνια μετά την απελευθέρωση από τους Γερμανούς, τους Ιταλούς και τους Βούλγαρους, αν και το έθνος μπήκε στη δυστυχέστερη δοκιμασία του εμφυλίου, οι δισκογραφικές εταιρείες ξαναπήραν μπρος.

Στα 1948, ο Τσιτσάνης ηχογράφησε τη «Συννεφιασμένη Κυριακή» με τη φωνή του Πρόδρομου Τσαουσάκη και της Μπέλου. Τον τίτλο τον εμπνεύστηκε από ένα ουγγρικό κομμάτι που λέγεται «Θλιμμένη Κυριακή». Ο Τσιτσάνης, σε ξεχωριστές συνεντεύξεις που παραχώρησε στα τέλη της δεκαετίας του ’70 στον Κώστα Χατζηδουλή και στον Γιώργο Λιάνη, αναφέρει ότι εμπνεύστηκε το τραγούδι από τα τραγικά περιστατικά που συνέβαιναν τότε στην κατακτημένη Ελλάδα και συγκεκριμένα λέει στον Λιάνη: «Εκείνα τα καταραμένα Χριστούγεννα της κατοχής… [προφανώς του 1943]. Γύριζα από την ταβέρνα χαράματα [κι όμως, επί κατοχής απαγορευόταν τις νύχτες η κυκλοφορία] και πάνω στο παγωμένο χιόνι ήταν ακόμη ζεστό το παγωμένο αίμα κάποιου σκοτωμένου παλικαριού έξω από το σπίτι μου»*.

Ωστόσο, μετά από κάποια χρόνια, ο ίδιος ο Τσιτσάνης σε άλλη συνέντευξη που παραχώρησε στον Πάνο Γεραμάνη, παραδέχτηκε ότι τους στίχους του τραγουδιού τους έγραψε σε συνεργασία με τον φίλο, συμπολίτη και συνεργάτη του Αλέκο Γκούβερη, ο οποίος στην κατά τα άλλα σημαντική Ρεμπέτικη Ανθολογία (εκδ. Πλέθρον) του Τάσου Σχορέλη εμφανίζεται ως αποκλειστικός στιχουργός του τραγουδιού αυτού. Συγκεκριμένα, γράφει ο Σχορέλης: «Τους στίχους έγραψε το 1947 ο Αλέκος Γκούβερης. Κάποια Κυριακή έχασε στο ποδόσφαιρο η Α.Ε. Λαρίσης κι ο Γκούβερης, φανατικός οπαδός της, έγραψε τους στίχους. Ο Τσιτσάνης έκανε μια διόρθωση στον τρίτο στίχο του πρώτου τετράστιχου. Ούτε κατοχές ούτε σκοτωμένα παλικάρια».

Φυσικά, η Α.Ε. Λάρισας ιδρύθηκε στα 1964, αλλά αυτό δεν αποκλείει να έχει μια βάση η εκδοχή του Σχορέλη, μιας και ο Γκούβερης μπορεί να βίωσε μια «Συννεφιασμένη Κυριακή» από την ήττα όχι της ΑΕΛ αλλά του «Λαρισαϊκού» που μετά συγχωνεύτηκε με άλλους συλλόγους στα 1964 και έγινε ΑΕΛ.

Όντως, η πιθανότερη εκδοχή είναι οι στίχοι να γράφτηκαν σε συνεργασία Γκούβερη-Τσιτσάνη και αντιστοίχως με αφορμές μια ποδοσφαιρική ήττα και έναν νεκρό νέο τον χειμώνα του 1943. Όπως και να ’χει το πράγμα, η «Συννεφιασμένη Κυριακή» είναι ένα αριστούργημα. Και ασχέτως για ποιον λόγο γράφτηκε, καθιερώθηκε ως ύμνος αναφοράς και μνήμης στα μαύρα χρόνια της τριπλής κατοχής. Ζήτω το έπος του ’40, λοιπόν, και Ζήτω η Εθνική Αντίσταση και το λαϊκό τραγούδι που είναι μέρος αυτής.

* Οι πλείστες μουσικολογικές πληροφορίες είναι από το βιβλίο Ανθολογία τραγουδιών τού Βασίλη Τσιτσάνη, εκδόσεις Ιανός, του Ντίνου Χριστιανόπουλου.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *