«Μετουσιωμένος Ανθρωπισμός»: Μια εντοιχισμένη μαρτυρία Αντίστασης για τον ναό των Αγίων Αποστόλων Θεσσαλονίκης
Επιλεγμένα Θρησκεία Ιστορία Κοινωνία Παιδεία Πολιτισμός

«Μετουσιωμένος Ανθρωπισμός»: Μια εντοιχισμένη μαρτυρία Αντίστασης για τον ναό των Αγίων Αποστόλων Θεσσαλονίκης

Του Μιχάλη Πετμεζά

ΤΖΕΡΟΝΙΜΟ

στον Τάσο και στην Άννα

Δεν χρειάζεται να είναι κανείς πιστός για να νοιώσει αυτήν την τόσο ιδιαίτερη ιστορική εμπειρία μέσα στην Εκκλησία των Δώδεκα Αποστόλων της Θεσσαλονίκης· την περιέγραψε αριστουργηματικά ο Πεντζίκης στις πρώτες σελίδες της Αρχιτεκτονικής της σκόρπιας ζωής, όπου θα μιλήσει για τα ψήγματα της εικονογράφησης και της ψηφιδογραφίας του που κατάφεραν να επιβιώσουν έπειτα από τις σχολαστικότατες καταστροφές που υπέστησαν από τους Οθωμανούς, κατά τις πρώτες δεκαετίες που κατακτήθηκε η πόλη (1510-1530).

Μπροστά στις πελεκημένες φιγούρες νοιώθει κανείς όλη την βία με την οποίαν ένας πολιτισμός του ανεικονικού έσπευσε να ταπεινώσει τα βέβηλα γι’ αυτόν ιερά των κατεκτημένων, καθώς και τον αγώνα που κάνουν οι θαμπές πλέον μορφές, επιμένοντας να μας φανερώνονται, τυφλές, σαρωμένες σχεδόν από την επιβολή μιας νέας εξουσίας που γύρεψε την ολοκληρωτική υποδούλωση ενός πολιτισμού, όχι μόνον στην κοινωνική μα και στην μεταφυσική του ύπαρξη: Κοιτάζοντας τις κατάστικτες τοιχογραφίες, μπορεί κανείς να αντιληφθεί πλήρως τον χαρακτήρα και την υφή που είχε η οθωμανική κατάκτηση σε αυτήν την πόλη – παρά τα εσχάτως θρυλούμενα στα με μια κοσμοπολίτικη προσποίηση επαρχιώτικα σαλόνια της οικονομικής, πνευματικής και πολιτικής ελίτ της πόλης, που θέλουν να την παρουσιάσουν απλώς ως ένα σχεδόν ειρηνικό «άνοιγμα» της Θεσσαλονίκης στην Ανατολή. Μπορεί ακόμα να στοχαστεί και ευρύτερα, στο πλαίσιο μιας γενικής αντιαποικιακής διάθεσης, πάνω στην γκάμα των εκφράσεων που μπορεί να λάβει η κατάκτηση ενός λαού από έναν άλλον στο επίπεδο του φαντασιακού.

Την περίοδο που χρονολογείται η κατασκευή του ναού, που αρχικώς αντιπροσώπευε το καθολικό μιας μονής που δεν υπάρχει πια, αυτός ο πολιτισμός θα ευτυχήσει να διέλθει από την τελευταία του Αναγέννηση, την Παλαιολόγεια, καθώς η μέγγενη της γεωπολιτικής περιέσφιγγε τα τελευταία απομεινάρια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας προετοιμάζοντας την έλευση του μοιραίου. Καμία αίσθηση τέλους, ωστόσο, δεν αναδύεται από τις φιγούρες των πεντακάθαρων ψηφιδωτών που επιβιώνουν.

Αντίθετα, στα πρόσωπά τους συναντάει κανείς εκείνο που ο Κώστας Παπαϊωάννου θα αποκαλέσει «μετουσιωμένο ανθρωπισμό»: Προβάλλοντας την φανταστική προέκταση εκείνου που έχει απομείνει πάνω σε αυτό που δεν υπάρχει πια, επαναφέροντας την αλλοτινή του πληρότητα, δεν μπορεί παρά να θαυμάσει κανείς το υψηλότατο επίπεδο που είχε κατακτήσει η θρησκευτική τέχνη κατά την εποχή εκείνη, τότε που ακόμα οι ρυθμοί των πολιτισμών δεν είχαν υποταχθεί στην υπερταχεία της οικονομικής χρησιμοθηρίας.

Ο χορός της Σαλώμης.

Έτσι μπορεί κανείς να αναπλάσει με το μυαλό του πώς τα ψηφιδωτά κατέκλυζαν τα ανώτερα επίπεδα και πώς οι τοιχογραφίες θα τον περιστοίχιζαν στα κατώτερα. Αντιλαμβάνεσαι τότε τον τρόπο με τον οποίον ο χώρος δημιουργήθηκε προορισμένος να προκαλέσει μια μεταφυσική εμπειρία, τέτοια που ωστόσο δεν εκμηδενίζει την ανθρώπινη υπόσταση· αλλά που, αντίθετα, την αναδεικνύει, καθώς όταν έχεις όλες αυτές τις μορφές να σε περικυκλώνουν μέσα σε έναν ναό με κάθετη εντύπωση, χτισμένο με αναλογίες ύψους προς πλάτος 5 προς 1, δημιουργείται με αυτόν τον τρόπο ένα αίσθημα ανάτασης, μια ανοδική προοπτική που σε καλεί να ανέλθεις σε απόκριση των προσώπων τ’ ουρανού. Επιβεβαιώνεται πλήρως ο άμεσος, βιωματικός, «διαλογικός» χαρακτήρας της σχέσης θείου και ανθρώπινου που χαρακτηρίζει την ορθόδοξη κοσμοαντίληψη σύμφωνα με θεολόγους και φιλόσοφους που καταπιάνονται με την εποχή. Και, την ίδια στιγμή, αυτή η ίδια  εικονογραφημένη και ψηφιδοποιημένη κλίμακα που αγιογραφεί πρόσωπα ή παραστάσεις τους καταλήγει να ενσαρκώνει μια «δημοκρατία των ουρανών», καθώς το θείο εκφράζεται σε μια εντυπωσιακή πολλαπλότητα των μορφών, δίνοντας έτσι την αίσθηση μιας συμ-μετοχής της κοινότητας γήινου και επουράνιου.

Διόλου ακατανόητη δεν είναι, λοιπόν, η μεθοδική σπουδή της καταστροφής στην οποία θα διαπρέψει ο κατακτητής, ο οποίος μόλις, έναν ή ενάμιση αιώνα πριν την άλωση της Θεσσαλονίκης, θα καταφέρει να ενοποιηθεί ως λαός ενσαρκώνοντας μια από τις πιο άκαμπτες και αρτηριοσκληρωτικές και, ταυτοχρόνως, μια από τις πιο κεντρικές παραδόσεις της ισλαμικής θρησκευτικής εξουσίας: Ορθώς διείδε σε αυτό το κομψοτέχνημα της Παλαιολόγειας Αναγέννησης μια διαρκή και πολύ βαθιά, ανθρωπολογικού τύπου και γι’ αυτό καίρια και άκρως επικίνδυνη αμφισβήτησή της.

Σήμερα αυτές οι μορφές στέκουν εκεί, έτοιμες να μιλήσουν για όλα αυτά σε όποιον σταθεί λίγα λεπτά και στήσει έναν νοερό διάλογο μαζί τους, όπως το ζευγάρι των Ισπανών, αρχιτεκτόνων ή κάτι τέτοιο, που βρεθήκαμε να κοιτάμε μαζί προς τα πάνω, καθώς σκοτείνιαζε, στο δειλινό που μας εγκατέλειπε η τελευταία Κυριακή του καλοκαιριού.

Πηγές:

Κώστας Παπαϊωάννου, Βυζαντινή και Ρώσικη Ζωγραφική, Εναλλακτικές Εκδόσεις, Αθήνα.

Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης, Αρχιτεκτονική της Σκόρπιας Ζωής, Εκδόσεις Άγρα, Αθήνα.

 

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *