«Πόσο ελληνικό είναι το Βυζάντιο; Πόσο Βυζαντινοί οι Νεοέλληνες;»
Βιβλιοπαρουσίαση Ελλάδα Επιλεγμένα Ιστορία Παιδεία

«Πόσο ελληνικό είναι το Βυζάντιο; Πόσο Βυζαντινοί οι Νεοέλληνες;»

Του Ανδρέα Χριστοφή

ΕΚ ΒΑΘΕΩΝ

Η πρόσφατη έκδοση του ιστορικού δοκιμίου της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ με τίτλο Πόσο ελληνικό είναι το Βυζάντιο; Πόσοι Βυζαντινοί οι Νεοέλληνες; καταπιάνεται με δύο πολύ σημαντικές συνισταμένες του ιστορικού φαινομένου που ονομάζουμε Βυζάντιο. Η διακεκριμένη ιστορικός επιχειρεί να παρουσιάσει από τη μια τη φυσιογνωμία της ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και από την άλλη τη σχέση που έχουν αναπτύξει οι Νεοέλληνες –σε αντίθεση με τους υπόλοιπους Βαλκάνιους– με το Βυζάντιο.

Όσον αφορά το πρώτο ερώτημα, θεωρεί οτι το Βυζάντιο «αν και πολυεθνικό, γρήγορα, χάρη στην επικράτηση της ελληνοφωνίας, αναδείχθηκε σε μόρφωμα μονοπολιτιστικό». Με τον όρο μονοπολιτιστικό εννοεί τη χρήση της ελληνιστικής κοινής, η οποία ομιλείτο στις περιοχές που κατοικούσαν βυζαντινοί πληθυσμοί, τη συνέχεια της ρωμαϊκής παράδοσης (κυρίως του δικαίου), καθώς και την επικράτηση της χριστιανικής θρησκείας. Οι τρεις αυτοί πυλώνες στους οποίους στηρίχθηκε το Βυζάντιο οδήγησαν στη δημιουργία της πρώτης ευρωπαϊκής αυτοκρατορίας, άποψη ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα αν λάβει κανείς υπ’ όψιν την αντίληψη που έχουμε σήμερα για το τι είναι Ευρώπη.

Στο δεύτερο μέρος της προβληματικής της επιχειρεί να καταγράψει τη σχέση των Νεοελλήνων με το Βυζάντιο, αφού υποστηρίζει ότι, αν και διεκδικούν το ανατολικό ρωμαϊκο κράτος πολλοί λαοί και οχι μόνο Βαλκάνιοι (προφανώς εννοεί τους Ρώσους), «μόνο οι Νεοέλληνες έχουν με την Πόλη και την Αγια-Σοφιά σχέση φορτισμένη με συγκίνηση και νοσταλγία», προσθέτοντας αλλού ότι: «Οι Νεοέλληνες είναι οι μόνοι Βαλκάνιοι που δεν απελευθέρωσαν την κοιτίδα του γένους», εννοώντας την Κωνσταντινούπολη. Ταυτόχρονα, διαπιστώνει ότι ανθρωπωνύμια, τοπωνύμια, σύμβολα και φράσεις της σύγχρονης ζωής των Νεοελλήνων αποτελούν τεκμήρια της βυζαντινής τους κληρονομιάς.

Ιδιαίτερη μνεία γίνεται στην άρρηκτη σχέση που δημιούργησε ο Ελληνισμός με την Ανατολή, αφού κατά τον ποιητή Χατζηγάκη «Έβγαλε ο Αλέξανδρος την Ελλάδα από την Ελλάδα κι έκτοτε δεν εγύρισε η Ελλάδα στην Ελλάδα». Παράλληλα, για τον ανθρωπισμό της Ευρώπης παραπέμπει όχι στην ευρωπαϊκή Αθήνα, αλλά στην ασιατική Ιωνία. Αν και το βυζαντινό κράτος «ως πολιτιστική συνέχεια (και όχι μόνο γλωσσική) εγγράφεται μονάχα ως βίωμα του ελληνισμού», εν τούτοις παραμένει ιστορικά ως «Η μόνη αυτοκρατορία του ελληνισμού… χωρίς θεσμική συνέχεια, παρά τη ζωντανή παράδοση για ανάκτησή της».

Καταληκτικά, το κείμενο της Αρβελέρ θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως ιστορικό δοκίμιο με εκλαϊκευμένο χαρακτήρα, αφού δεν περιέχει ούτε πολλές λεπτομέρειες ούτε παραπομπές και βιβλιογραφία, στοιχεία τα οποία θα κούραζαν τον αναγνώστη. Αντιθέτως, συμπυκνώνει ευσύνοπτα μια ιστορία χιλίων ετών καθώς και τα αποτελέσματα αυτής της πορείας στην ψυχοσύνθεση αλλά και την καθημερινότητα του Νεοέλληνα.

 

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *